Module 1 · BBC Pronunciation

The production of speech sounds (Cơ chế tạo âm)

Nội dung bài học

Mục tiêu bài học

Nhận diện và mô tả 7 bộ phận cấu âm nằm phía trên thanh quản.
Phân biệt nguyên âm và phụ âm theo cơ chế cấu âm và theo sự phân bố.
Hiểu hệ Nguyên âm chuẩn (Cardinal Vowels) và 3 tiêu chí mô tả nguyên âm.
Phát âm đúng 6 nguyên âm ngắn: /ɪ, e, æ, ʌ, ɒ, ʊ/.

1. Lời nói được tạo ra như thế nào?

Hầu hết âm tiếng Anh được tạo bằng luồng hơi đẩy ra từ phổi (egressive pulmonic airstream). Hơi đi qua thanh quản (nơi có dây thanh — Unit 4), rồi được các bộ phận phía trên “nặn” thành các âm khác nhau.

Thử ngay: đặt tay trước miệng và nói “ah” — bạn cảm thấy hơi ấm thoát ra. Mọi âm trong bài đều là cách điều khiển luồng hơi này.

2. Bảy bộ phận cấu âm (articulators)

Yết hầu (pharynx) — ống phía trên thanh quản, dài khoảng 7 cm ở nữ và 8 cm ở nam.
Ngạc mềm (velum / soft palate) — phần mềm phía sau vòm miệng. Khi nâng lên, hơi chỉ đi qua miệng; khi hạ xuống, hơi đi qua mũi (âm mũi /m, n, ŋ/). Cuống lưỡi chạm ngạc mềm tạo âm velar /k, ɡ/.
Ngạc cứng (hard palate) — phần vòm cứng; dùng lưỡi chạm thử sẽ thấy nó cong và cứng.
Mào ổ răng (alveolar ridge) — phần lợi gồ lên ngay sau răng cửa trên. Rất quan trọng: /t, d, n, l, s, z/ đều đặt lưỡi ở đây (khác tiếng Việt thường đặt ở răng).
Lưỡi (tongue) — bộ phận linh hoạt nhất, chia thành: đầu lưỡi (tip), lá lưỡi (blade), mặt trước (front), mặt sau (back) và gốc lưỡi (root).
Răng (teeth) — răng trên và dưới; /θ, ð/ dùng đầu lưỡi với răng.
Môi (lips) — hai môi tạo âm bilabial /p, b, m/; môi dưới + răng trên tạo âm labiodental /f, v/. Môi còn có thể tròn hoặc xòe khi phát nguyên âm.

Các bộ phận cấu âm — Hình 1. Cấu trúc khoang miệng — các bộ phận cấu âm (Roach, Fig. 1)

Hãy dùng widget Mặt cắt bộ máy cấu âm ở cột bên phải để xem vị trí từng bộ phận tương tác.

3. Nguyên âm và phụ âm

Theo cơ chế cấu âm:

Nguyên âm — luồng hơi đi qua miệng không bị cản trở (không có tiếng xát, không bị chặn).
Phụ âm — luồng hơi bị cản trở ở một điểm nào đó: bị chặn hoàn toàn (/p/), bị ép qua khe hẹp (/s/), hoặc chuyển hướng qua mũi (/m/).

Theo sự phân bố (distribution):

Nguyên âm làm đỉnh (peak) — trung tâm của âm tiết.
Phụ âm đứng ở lề (margin) — đầu hoặc cuối âm tiết.
Bằng chứng: mạo từ a /ə/ và an /ən/: a cat (trước phụ âm), an apple (trước nguyên âm). Tương tự the đọc /ðə/ trước phụ âm, /ði/ trước nguyên âm.

4. Nguyên âm chuẩn (Cardinal Vowels) — hệ quy chiếu

Để mô tả chính xác một nguyên âm, ta dùng 3 tiêu chí:

Độ cao lưỡi: đóng (close) → nửa đóng (close-mid) → nửa mở (open-mid) → mở (open).
Vị trí lưỡi: trước (front) → giữa (central) → sau (back).
Hình dạng môi: xòe/dẹt (spread) → trung tính (neutral) → tròn (rounded).

Hệ Nguyên âm chuẩn gồm 8 điểm “mốc” ở các góc của tứ giác nguyên âm:

Số	Ký hiệu	Mô tả
1	[i]	close front unrounded (đóng, trước, môi dẹt)
2	[e]	close-mid front unrounded
3	[ɛ]	open-mid front unrounded
4	[a]	open front unrounded
5	[ɑ]	open back unrounded
6	[ɔ]	open-mid back rounded
7	[o]	close-mid back rounded
8	[u]	close back rounded (đóng, sau, môi tròn)

Nguyên âm tiếng Anh được mô tả bằng cách so sánh với các mốc này.

5. Sáu nguyên âm ngắn

Âm	Từ mẫu	Mô tả theo Roach	Cách đặt miệng
		Mở hơn và lùi về giữa so với [i]; môi hơi xòe	Lưỡi cao phía trước, thả lỏng; phát ngắn
		Nguyên âm trước, giữa [e] và [ɛ]; môi hơi xòe	Giữa “ê” và “e” tiếng Việt
		Trước, mở hơn /e/ nhưng chưa mở bằng [a]; môi xòe	Mở miệng như “a” nhưng phát “e”
		Giữa (central), mở hơn open-mid; môi trung tính	Gần “ă” tiếng Việt, ngắn
		Sau, giữa open-mid và open; môi hơi tròn	“o” mở, ngắn
		Lùi về giữa và mở hơn [u]; môi tròn	“u” ngắn, lỏng

Luyện tập theo chuỗi: đọc bit – bet – bat (lưỡi hạ dần, miệng mở dần), rồi cut – pot – put. Trên tứ giác nguyên âm, nằm giữa open-mid và open, lệch về trục trung tâm.

Kéo xuống phần Cách phát âm từng âm để xem chi tiết từng nguyên âm, kèm cặp tối thiểu như ship – sheep, bed – bad.

Đang tải tứ giác nguyên âm…

Số

Ký hiệu

Mô tả

[i]

close front unrounded (đóng, trước, môi dẹt)

[e]

close-mid front unrounded

[ɛ]

open-mid front unrounded

[a]

open front unrounded

[ɑ]

open back unrounded

[ɔ]

open-mid back rounded

[o]

close-mid back rounded

[u]

close back rounded (đóng, sau, môi tròn)

Âm

Từ mẫu

Mô tả theo Roach

Cách đặt miệng

Mở hơn và lùi về giữa so với [i]; môi hơi xòe

Lưỡi cao phía trước, thả lỏng; phát ngắn

Nguyên âm trước, giữa [e] và [ɛ]; môi hơi xòe

Giữa “ê” và “e” tiếng Việt

Trước, mở hơn /e/ nhưng chưa mở bằng [a]; môi xòe

Mở miệng như “a” nhưng phát “e”

Giữa (central), mở hơn open-mid; môi trung tính

Gần “ă” tiếng Việt, ngắn

Sau, giữa open-mid và open; môi hơi tròn

“o” mở, ngắn

Lùi về giữa và mở hơn [u]; môi tròn

“u” ngắn, lỏng

The production of speech sounds (Cơ chế tạo âm)

1. Lời nói được tạo ra như thế nào?

2. Bảy bộ phận cấu âm (articulators)

3. Nguyên âm và phụ âm

4. Nguyên âm chuẩn (Cardinal Vowels) — hệ quy chiếu

5. Sáu nguyên âm ngắn

The production of speech sounds (Cơ chế tạo âm)

1. Lời nói được tạo ra như thế nào?

2. Bảy bộ phận cấu âm (articulators)

3. Nguyên âm và phụ âm

4. Nguyên âm chuẩn (Cardinal Vowels) — hệ quy chiếu

5. Sáu nguyên âm ngắn

Cách phát âm từng âm trong Unit 2

i ngắn, lỏng

Cách phát âm từng bước

Từ ví dụ (bấm để nghe)

Cặp tối thiểu — nghe và phân biệt

Cách viết thường gặp

Lỗi thường gặp

Mặt cắt bộ máy cấu âm (2D)

Bài tập

Cách phát âm từng âm trong Unit 2

i ngắn, lỏng

Cách phát âm từng bước

Từ ví dụ (bấm để nghe)

Cặp tối thiểu — nghe và phân biệt

Cách viết thường gặp

Lỗi thường gặp

Mặt cắt bộ máy cấu âm (2D)

Bài tập